वारंवार सर्दी आणि खोकला: कारणे, तपासणी आणि होमिओपॅथीविषयी पुरावे

कधी हवामान बदलले की नाक वाहू लागते, तर कधी सर्दी बरी झाल्यानंतरही खोकला थांबत नाही. प्रत्येक वेळी सिरप किंवा प्रतिजैविक बदलण्यापूर्वी सुरुवात शिंकांनी होते, घसा दुखून होते, तापाने होते की थेट खोकल्याने, हे समजून घेणे उपयोगी ठरते.

साधी सर्दी बहुतेकदा विषाणूंमुळे होते. प्रत्येक खोकला अॅलर्जीमुळे होत नाही आणि वारंवार सर्दी झाली म्हणजे प्रतिकारशक्ती कमी आहे असेही नाही. नाकातील स्राव घशात उतरणे, दमा, सायनसचा त्रास, पोटातील आम्ल वर येणे आणि संसर्ग यांची तपासणी वेगळी असू शकते. [1, 2]

लक्षणांचा क्रम काय सांगतो?

सकाळी शिंका आणि पाण्यासारखे नाक वाहणे, नाक बंद होऊन घसा साफ करावा लागणे किंवा रात्रीचा कोरडा खोकला, या सगळ्यांचे कारण एकच असेल असे नाही. धूळ, धूर, हवामान किंवा थंड पेयानंतर त्रास होत असेल तर नोंदवा. एखाद्या पेयामुळे घसा चुरचुरणे हा संसर्गाचा पुरावा नाही. कारण ठरवण्यासाठी सोबतची लक्षणे आणि तपासणी आवश्यक आहेत.

• शिंका, नाकात खाज आणि पाणी वाहणे: अॅलर्जीची शक्यता डॉक्टरांशी चर्चा करा.
• नाक बंद राहणे, स्राव घशात उतरणे किंवा चेहरा जड वाटणे: नाक व सायनसची तपासणी लागू शकते.
• रात्री किंवा खेळताना खोकला, घरघर किंवा छातीत आवळल्यासारखे वाटणे: दम्यासाठी तपासणी करा.
• घसा दुखणे, गिळताना त्रास किंवा वारंवार टॉन्सिलचा त्रास: घशाचे स्वतंत्र मूल्यमापन करा.

सल्लामसलतीपूर्वी काय नोंदवावे?

प्रत्येक वेळी आजार सुरू झाल्याची आणि बरे झाल्याची तारीख लिहा. खोकला कोरडा, कफाचा की भुंकल्यासारखा आहे? ताप किती आहे, कफात रक्त आहे का, धाप लागते का किंवा घरघर होते का? घसा दुखणे, भूक, झोप, घाम आणि नाकाची लक्षणेही सांगा. घेतलेली औषधे, इनहेलर, प्रतिजैविके आणि जुने अहवाल आणा. मुलांमध्ये शाळेतील संपर्क, लसीकरण, घोरणे व तोंडाने श्वास घेणे याचीही माहिती द्या. तपासणीनुसार बालरोगतज्ज्ञ, कान-नाक-घसा तज्ज्ञ किंवा श्वसनविकार तज्ज्ञांचा सल्ला लागू शकतो.

प्रौढांच्या खोकल्यात कोणत्या गोष्टी महत्त्वाच्या?

प्रौढांमध्ये धूम्रपान, कामाच्या ठिकाणची धूळ, पोटातील आम्ल वर येणे, नाकातील स्राव घशात उतरणे आणि सुरू असलेली औषधे यांची माहिती घ्या. तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त खोकला राहिल्यास डॉक्टरांना दाखवा. वजन कमी होणे, छातीत दुखणे, रक्त पडणे किंवा श्वासाचा त्रास असेल तर लवकर तपासणी आवश्यक आहे. औषधामुळे खोकला होत असल्याची शंका आली तरी रक्तदाबाचे किंवा इतर लिहून दिलेले औषध स्वतःहून थांबवू नका. [2]

मुलांचा वारंवार होणारा खोकला कसा वेगळा आहे?

शाळेत किंवा पाळणाघरात वेगवेगळ्या संसर्गांच्या संपर्कामुळे त्रासाचे अनेक वेगळे टप्पे येऊ शकतात. दोन आजारांच्या मध्ये मूल पूर्ण बरे असते की रोज खोकत असते, हा फरक सांगा. चार आठवड्यांपेक्षा जास्त खोकला, विशेषतः रोजचा ओला खोकला, बालरोग तपासणीची गरज दर्शवतो. रात्री जाग येणे, खेळताना धाप लागणे, नीट न खाणे किंवा अपेक्षेप्रमाणे सुधारणा न होणे असेल तर त्याआधीही दाखवा. वारंवार गंभीर संसर्ग होत असल्यास प्रतिकारशक्तीची तपासणी हवी का ते डॉक्टर ठरवतील; केवळ सर्दीवरून निष्कर्ष काढू नका. [4]

होमिओपॅथी, प्रतिजैविके आणि आवश्यक उपचार

वारंवार सर्दी, खोकला, नाकाची अॅलर्जी, सायनसचा संसर्ग किंवा इतर संसर्गांवर होमिओपॅथीची परिणामकारकता स्थापित झालेली नाही. प्रतिकारशक्ती वाढवणे किंवा संसर्ग रोखणे यासाठी तो सिद्ध उपाय समजू नका. साध्या विषाणूजन्य सर्दीत प्रतिजैविके उपयोगी पडत नाहीत; जिवाणूंच्या संसर्गाचे निदान झाल्यास डॉक्टर त्यांची गरज ठरवतात. होमिओपॅथीसाठी लिहून दिलेले इनहेलर, अॅलर्जीची औषधे किंवा इतर आवश्यक उपचार थांबवू नका. [1, 5, 6]

तपासणीची व्यवस्था करताना सुरक्षित काळजी

विश्रांती, पुरेसे द्रवपदार्थ आणि धुरापासून दूर राहणे यामुळे घशाला आराम मिळू शकतो. मुलांना मोठ्यांची खोकल्याची औषधे किंवा उरलेले सिरप देऊ नका. कोणतेही उत्पादन सुरक्षित आहे असे गृहित धरण्यापूर्वी वय, आजार आणि सुरू असलेली औषधे सांगून सल्ला घ्या. [1, 4]

• नाकाच्या त्रासासाठी वयानुसार सलाइन वापरण्याबद्दल डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टना विचारा.
• एक वर्षापेक्षा लहान बाळाला मध देऊ नका. मोठ्या मुलांना आणि प्रौढांना मधामुळे खोकल्यात काही आराम मिळू शकतो. [1, 4]
• लहान मुलांना बालरोगतज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय बाजारात मिळणारी खोकला-सर्दीची औषधे देऊ नका.
• धूळ, तंबाखूचा धूर आणि तीव्र सुगंध टाळा; हात धुणे व खोकताना तोंड झाकणे सुरू ठेवा.

नियोजित सल्लामसलतीची वाट कधी पाहू नये?

श्वास घ्यायला त्रास, मुलाची श्वास घेताना छाती आत ओढली जाणे, ओठ निळे पडणे, प्रतिसाद कमी होणे किंवा खूप गुंगी आल्यास त्वरित आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्या. झपाट्याने वाढणारा खोकला, छातीत दुखणे, कफात रक्त किंवा निर्जलीकरण यांचीही तातडीने तपासणी हवी. खोकल्याच्या कालावधीबद्दल वर दिलेल्या मर्यादा अशा लक्षणांत थांबण्यासाठी नाहीत. [1, 2, 4]

• सतत जास्त ताप, खूप अशक्तपणा किंवा पाणी पिता न येणे.
• लहान बाळाला ताप, श्वासाचा त्रास किंवा दूध पिण्यात अडचण.
• खाताना किंवा खेळताना काही अडकल्यानंतर लगेच सुरू झालेला खोकला. [4]
• दहा दिवसांपेक्षा जास्त सर्दीची लक्षणे सुधारत नसणे किंवा बरे वाटल्यानंतर पुन्हा बिघडणे. [1]
• वजन कमी होणे किंवा अनेक आठवडे खोकला राहणे; केवळ सिरप बदलत राहू नका. [2]

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्रत्येक खोकला अॅलर्जीमुळे होतो का?

+

नाही. संसर्ग, नाकातील स्राव घशात उतरणे, दमा, आम्ल वर येणे किंवा घशाची जळजळ हीही कारणे असू शकतात. तपासणीशिवाय एकच कारण गृहित धरू नका.

मुलाला प्रत्येक सर्दीत प्रतिजैविक हवे का?

+

नाही. साधी सर्दी बहुतेकदा विषाणूजन्य असते. जिवाणूंचा संसर्ग किंवा गुंतागुंत असल्यास डॉक्टर प्रतिजैविक ठरवतात. उरलेली औषधे स्वतःहून देऊ नका.

किती काळ खोकला राहिल्यावर तपासणी करावी?

+

प्रौढांमध्ये तीन आठवड्यांपेक्षा आणि मुलांमध्ये चार आठवड्यांपेक्षा जास्त खोकल्याची तपासणी करा. रोजचा ओला खोकला, रात्री त्रास किंवा प्रकृती बिघडत असल्यास आधी दाखवा. श्वासाचा त्रास, निळे ओठ किंवा रक्त आल्यास तातडीने मदत घ्या. [2, 4]

होमिओपॅथिक उत्पादनामुळे वारंवार संसर्ग थांबतील अशी अपेक्षा ठेवावी का?

+

त्यासाठी विश्वासार्ह पुरावा नाही. पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या त्रासामागे अॅलर्जी, दमा, सायनस, अॅडिनॉइड किंवा क्वचित प्रतिकारशक्तीची समस्या आहे का, याचे योग्य मूल्यमापन आवश्यक आहे.

सल्लामसलतीला कोणती माहिती सर्वाधिक उपयोगी पडते?

+

पहिले लक्षण, प्रत्येक आजाराचा कालावधी, मध्ये पूर्ण बरे वाटते का, रात्रीचा खोकला, श्वासाचा त्रास, आधीचे उपचार आणि मुलाच्या शाळा व लसीकरणाची माहिती आणा.